چراغ خاموش اصناف و هزینههای پنهان قطعی برق
قطعی برق برای اصناف فقط به معنای تاریک شدن مغازهها یا خاموش شدن چند لامپ ساده نیست؛ از خمیرهای دورریز نانواییها و مواد غذایی در معرض فساد در یخچالهای خاموش گرفته تا اختلال شدید در کارتخوانها و پلتفرمهای فروش آنلاین، هر ساعت خاموشی دخل کسبه را خالی میکند. این گزارش به بررسی ابعاد و هزینههای پنهان قطعی برق بر پیکره اصناف و کسبوکارهای خرد میپردازد؛ خسارتی که در آمارهای رسمی ثبت نمیشود اما کمر اقتصاد بازار را خم کرده است.
خاموشیهایی که ویترین بازار را فلج میکنند
به گزارش بهروزترینها وقتی کلید قطع برق زده میشود، گردش مالی در بازار و مجتمعهای تجاری متوقف میشود. برای یک ناظر بیرونی، شاید دو ساعت خاموشی روزانه چندان بحرانی به نظر نرسد، اما برای مغازهداری که ثانیهبهثانیه کسبوکارش به انرژی وابسته است، این زمان حکم یک ایست قلبی موقت را دارد. با قطعی برق، فعالیت بسیاری از واحدهای صنفی عملاً متوقف میشود؛ کارگاههای کوچک تولیدی تا زمان بازگشت جریان الکتریسیته دست از کار میکشند، مغازههای دارای کالای فسادپذیر نگران از دست رفتن سرمایه داخل یخچالهایشان میشوند و در این میان، اختلال در شبکه کارتخوانها و اینترنت، کورسوی امید برای فروش نقدی یا اعتباری را هم از بین میبرد.
در دنیایی که بخش عمدهای از خریدها به شکل الکترونیکی انجام میشود و مردم دیگر پول نقد همراه ندارند، از کار افتادن دستگاههای پوز به معنای بنبست کامل معاملات است. حتی واحدهای صنفی که نیازی به وسایل برقی برای ارائه خدمات ندارند، به دلیل قطعی اینترنت و دستگاههای کارتخوان، مشتریان خود را از دست میدهند و ناچار به تماشای خروج خریداران دستخالی از مغازههایشان میشوند.
نانواییها؛ وقتی خمیر آماده منتظر برق نمیماند
یکی از آسیبپذیرترین بخشهای زنجیره توزیع کالاهای اساسی در زمان قطعی برق، صنف نانوایان است. فرآیند پخت نان یک زنجیره زمانبندیشده و دقیق است؛ دستگاههای خمیرگیر، بالابرها، سیستمهای تهویه و در بسیاری از نانواییهای مدرن، فرها و تجهیزات پخت کاملاً به جریان برق وابستهاند. اگر جریان الکتریسیته درست پس از آماده شدن خمیر و در مرحله تخمیر قطع شود، فاجعه آغاز میشود.
طولانی شدن زمان تخمیر به دلیل متوقف شدن کار دستگاهها، کیفیت گلوتن خمیر را به شدت کاهش داده و آن را ترش و غیرقابلپخت میکند. در نتیجه، نانوا دو راه بیشتر ندارد: یا پخت نان بیکیفیت و مواجهه با جریمههای تعزیراتی و نارضایتی مردم، یا دور ریختن کل خمیر آمادهشده. هزینههای آرد، کارگر، مایه خمیر و انرژی مصرفشده برای آمادهسازی اولیه، همگی با این دورریز به هدر میروند. علاوه بر این، پس از وصل شدن مجدد برق، انباشت تقاضا و تشکیل صفهای طولانی جلوی نانواییها، فشار کاری مضاعف و تنش روانی بالایی را به کارگران و مشتریان تحمیل میکند.
سوپرمارکتها و فروشگاههای پروتئینی؛ آب شدن سرمایه در فریزرهای خاموش
سوپرمارکتها، قصابیها، لبنیاتیها و فروشگاههای عرضه مواد پروتئینی اساس فعالیتشان بر پایه برودت و سرمادهی مداوم یخچالها و فریزرها استوار است. در این صنف، هر قطعی برق یعنی تهدید مستقیم بقای سرمایه. یک فروشنده مواد پروتئینی کل دارایی و سرمایهاش را درون یخچالها گذاشته است؛ با خاموش شدن دو تا سه ساعته این تجهیزات در روزهای گرم سال، دمای داخلی به سرعت بالا رفته و فساد گوشت، مرغ و ماهی شتاب میگیرد.
خسارت قطعی برق در این بخش دو جنبه دارد:
- خرابی و مرجوعی کالاها: محصولاتی مانند بستنی به سرعت شل شده و با انجماد مجدد کیفیت خود را از دست میدهند. لبنیات ترش میشوند و محصولات منجمد تغییر رنگ و بو میدهند. این کالاها یا باید دور ریخته شوند یا توسط مشتریان خشمگین مرجوع گردند.
- استهلاک شدید تجهیزات: قطع و وصل ناگهانی و مکرر جریان برق، بردها و موتورهای گرانقیمت یخچالهای صنعتی را میسوزاند یا عمر مفید آنها را به شدت کاهش میدهد. هزینه تعمیر یا تعویق کمپرسور یک یخچال صنعتی در شرایط فعلی، میتواند سود چند ماه یک خردهفروش را به طور کامل ببلعد.
بسیاری از صاحبان این مشاغل به دلیل ریسک بالای خرابی کالا، مجبور شدهاند حجم سفارشات روزانه خود از کارخانهها را کاهش دهند که این خود به معنای افت فروش کلی و کاهش تنوع سبد خرید مشتریان است.
رستورانها، فستفودها و قنادیها؛ سفارشهای نیمهکاره و سالنهای تاریک
در صنف غذا و شیرینی، قطعی برق زنجیرهای از فرآیندهای تولید، نگهداری و فروش را همزمان قطع میکند. در یک رستوران یا فستفود، با رفتن برق هودهای صنعتی، فرها، پمپهای آب، سامانههای صندوق و ثبت سفارش و همچنین پلتفرمهای آنلاین به طور کامل خاموش میشوند. در این حالت، حتی اگر مواد اولیه غذا آماده باشد، پخت آن ناممکن است. از طرفی دیگر، مشتری که در پی چشیدن یک غذای گرم یا نوشیدنی خنک وارد سالن شده، حاضر نیست در فضای تاریک، بدون تهویه و گرم منتظر بماند.
یکی از چالشهای بزرگ رستورانها در زمان خاموشی، اختلال در پلتفرمهای سفارش آنلاین غذا است. هنگامی که برق قطع میشود، سفارش در سامانه ثبت میگردد اما رستوران به دلیل قطعی اینترنت و سیستمها، امکان رویت، تأیید یا آمادهسازی آن را ندارد. نتیجه این فرآیند، لغو خودکار سفارش، نارضایتی شدید مشتری، افت امتیاز کسبوکار در پلتفرم و در نهایت جریمههای مالی پنهان برای صاحب رستوران است.
در قنادیها نیز وضعیت به همین منوال است. شیرینیهای تر و خامهای به شدت به دمای پایین حساس هستند. نوسانات دما و قطعی برق در یخچالهای ویترینی باعث آب شدن خامه، تغییر شکل ظاهری و ترش شدن شیرینیها میشود. پخت کیک و شیرینی در فرهای بزرگ صنعتی نیز اگر با قطعی برق مواجه شود، عملاً کل مواد اولیه درون فر را به زباله تبدیل میکند.
خشکشوییها؛ امانت مردم و اعتباری که دود میشود
در صنف خشکشویی و لباسشویی، خاموشی بدون اطلاع قبلی معادل یک بحران اعتباری است. ماشینهای لباسشویی صنعتی، دیگهای بخار، خشککنها و اتوهای پرس همگی برای کارکرد خود نیازمند توان مصرفی بالایی از جریان برق هستند. قطعی ناگهانی برق در میانه چرخه شستوشو یا خشککردن، باعث ماندن لباسهای خیس در دیگها میشود که این امر احتمال ایجاد بوی نامطبوع، لکهدار شدن و حتی پوسیدگی الیاف پارچههای حساس را به شدت بالا میبرد.
نکته مهم این است که لباسهای درون خشکشویی امانت مردم هستند. مشتریان معمولاً برای مناسبتها، سفرها یا جلسات کاری خود لباسها را به خشکشویی میسپارند و تأخیر در تحویل به دلیل قطعی برق، به عنوان بدقولی کسبوکار تلقی شده و به اعتبار چندساله مغازهدار ضربه جبرانناپذیری میزند.
هزینههای پنهانی که در هیچ ترازنامهای ثبت نمیشوند
وقتی از خسارت قطعی برق صحبت میکنیم، ذهنها فوراً به سمت قبضهای سوخته یا وسایل آسیبدیده میرود؛ اما واقعیت این است که بخش عمدهای از این زیانها پنهان و غیرقابلمحاسبه در آمارهای رسمی هستند. این هزینههای پنهان عبارتند از:
- دستمزد بدون تولید: صاحب کارگاه یا مغازه مجبور است دستمزد کارگر خود را برای ساعتهای خاموشی پرداخت کند، در حالی که هیچ تولید یا فروشی صورت نگرفته است.
- افت بهرهوری دستگاهها: قطع و وصل مکرر جریان برق، راندمان کاری ماشینآلات را کاهش میدهد.
- هزینه خرید ژنراتور و موتور برق: تهیه موتورهای برق صنعتی یا دستگاههای UPS برای کسبوکارهای خرد به هیچ وجه مقرونبهصرفه نیست و هزینه نگهداری و سوخترسانی به آنها نیز بار مالی جدیدی ایجاد میکند.
- فرار و ریزش مشتریان: مشتری که چند بار با در بسته یا دستگاه کارتخوان خراب مواجه شود، به مرور زمان الگوی خرید خود را تغییر داده و به سمت فروشگاههای بزرگتر مجهز به سیستمهای برق اضطراری میرود.
ابعاد کلان بحران؛ از صنایع تا اصناف خرد
برای درک بهتر عمق فاجعه ناترازی انرژی، کافی است نگاهی به بخش صنایع بزرگ کشور بیندازیم. طبق اعلام رسمی سخنگوی وزارت صنعت، معدن و تجارت، برآورد عدمالنفع صنایع کشور از قطعی برق از حدود ۳۰۰ همت (هزار میلیارد تومان) در سال ۱۴۰۳ به حدود ۴۰۰ همت در سال ۱۴۰۴ رسیده است. اگرچه این رقم مستقیماً به صنایع سنگین مربوط میشود، اما بازتابدهنده ناترازی شدیدی است که ترکشهای آن بازار اصناف خرد را نیز متلاشی میکند. اصناف بر خلاف صنایع بزرگ، هیچ تریبون یا سازوکار مشخصی برای ثبت و اعلام عدمالنفع خود ندارند و زیانهای میلیاردی آنها در سکوت کامل خبری دفن میشود.
مطالبه اصناف؛ برنامه دقیق خاموشی و بستههای حمایتی
بزرگترین گلایه و مطالبه فعالان صنفی، نه خود قطعی برق، بلکه بیبرنامگی و عدم اطلاعرسانی به موقع آن است. کسبه بازار میگویند اگر برنامه قطعی برق حداقل ۴۸ ساعت زودتر و به صورت دقیق و متعهدانه اعلام شود، آنها میتوانند فرآیند پخت نانوایی، تهیه مواد اولیه رستوران، نوبتدهی به مشتریان خشکشویی و سیستمهای انبارداری خود را مدیریت کنند تا میزان خسارتها به حداقل برسد.
اتاق اصناف ایران و فعالان این حوزه، خواستار اتخاذ تمهیدات ویژهای از سوی دولت هستند؛ از جمله:
- ارائه تسهیلات کمبهره برای خرید تجهیزات برق اضطراری و پنلهای خورشیدی.
- در نظر گرفتن معافیتها یا استمهالهای مالیاتی و حق بیمه تامین اجتماعی متناسب با ساعات خاموشی اجباری.
- سازوکارهای شفاف برای جبران خسارتهای مستقیم وارده به تجهیزات برقی اصناف از طریق بیمههای دولتی یا بخش خصوصی.
با غروب آفتاب و پس از چند ساعت خاموشی، دوباره صدای موتور یخچالها، دستگاههای پخت و کارتخوانها به بازار برمیگردد؛ کرکره مغازهها بالا میرود و چراغها روشن میشوند. اما برای کاسب بازار، همه چیز از همان نقطهای که متوقف شده بود ادامه پیدا نمیکند. خمیر ترششده باید دور ریخته شود، بستنیهای شلشده از ویترین جمع شوند و بدقولی خشکشویی به مشتری توضیح داده شود.
برای اصناف، جریان برق یک کالای رفاهی یا امتیازی فرعی نیست؛ برق شریان اصلی و زیرساخت حیاتی بقای اقتصادی آنهاست. قطع شدن آن یعنی مسدود شدن مسیر تامین معاش هزاران خانوار که در زنجیره مویرگی بازار فعال هستند.
