نقدینگی چیست و چه بلایی سر اقتصاد میآورد؟
سیلاب ۱۸ هزار و ۵۰۰ همتی نقدینگی، حالا به یک معمای بزرگ تبدیل شده است؛ عددی که فقط در یکسال ۵۴ درصد رشد کرده، اما در مقابل تورم ۹۰ درصدی، عملاً «آب رفته» است. آیا این حجم نقدینگی موتور گرانی است یا ما در دام «توهم پولی» گرفتار شدهایم؟
چرا آمار نقدینگی فریبنده است؟
به گزارش بهروزترینها وقتی از نقدینگی صحبت میکنیم، در واقع از کل پولی حرف میزنیم که در دست مردم و بانکهاست. رشد ۵۴ درصدی این عدد در یکسال، در حالت عادی یک زنگ خطر بزرگ است. اما در اقتصادِ امروز ایران، یک متغیر تعیینکننده دیگر هم وجود دارد: تورم ۹۰ درصدی.
وقتی تورم ۹۰ درصد است و نقدینگی ۵۴ درصد رشد کرده، به این معناست که رشد پول، بسیار عقبتر از رشد قیمتهاست. این یعنی قدرت خریدِ نقدینگی در دست مردم و بنگاهها بهشدت افت کرده و ما با نوعی «انقباض» در بخش حقیقی اقتصاد روبرو هستیم.
تله «توهم پولی» چیست؟
اقتصاددانها به حالتی که در آن افراد با دیدن ارقام درشتِ پول، فکر میکنند ثروتمندتر شدهاند یا نقدینگی بسیار زیاد است (بدون توجه به کاهش قدرت خرید)، «توهم پولی» میگویند. حسین درودیان، کارشناس مسائل پولی در اینباره میگوید:
«نباید دچار توهم پولی شویم. صرفِ دیدن رشد ۵۴ درصدی نقدینگی، تحلیل ناقصی است. وقتی نقدینگی را با تورم ۹۰ درصدی مقایسه میکنیم، متوجه میشویم که حجم پول در واقعیت «آب رفته» است و سیاستهای انقباضی بانک مرکزی، ترمز تولید را کشیده است.»
شکاف رشد نقدینگی و تورم
مقایسه حجم، نرخ رشد نقدینگی و نرخ تورم (۱۴۰۴ – ۱۴۰۵)
چرا تورم منتظر نقدینگی نمیماند؟
در گذشته تصور میشد هر زمان نقدینگی بالا برود، تورم هم رشد میکند. اما امروز در اقتصاد ایران، موتور تورم عوض شده است. «انتظارات تورمی» اکنون حرف اول را میزند؛ یعنی وقتی مردم نگران آینده هستند، حتی با وجود کنترل رشد پول توسط بانک مرکزی، قیمتها باز هم جهش میکنند. به همین دلیل است که تورم در ایران دیگر لزوماً از حجم نقدینگی تبعیت نمیکند.
بحران اصلی در اقتصاد صرفاً «تولید پول» نیست؛ بلکه «کمبود سرمایه در گردش» برای تولیدکنندگان و ناترازی بانکی است. برای عبور از این وضعیت، جامعه باید از «توهم پولی» فاصله بگیرد و به سمت تحلیلهای واقعبینانهتری حرکت کند؛ جایی که نقدینگی، نه بهعنوان هیولایِ تورم، بلکه بهعنوان یک متغیرِ ضعیفتر از نرخ عمومی قیمتها شناخته شود.
افزایش نقدینگی زمانی برای اقتصاد دردسرساز میشود که حجم پول سریعتر از تولید کالا و خدمات بالا برود. در چنین شرایطی، پول بیشتری برای خرید همان مقدار کالا در دسترس است و اگر تولید نتواند همپای تقاضا رشد کند، قیمتها تحت فشار قرار میگیرند. نتیجه میتواند کاهش قدرت خرید خانوارها، گرانتر شدن داراییهایی مثل مسکن و طلا و دشوارتر شدن برنامهریزی برای کسبوکارها باشد. اثر این فرایند معمولاً یکباره و یکسان نیست؛ انتظارات تورمی و سرعت گردش پول هم تعیین میکنند فشار نقدینگی با چه شدتی و در چه زمانی به قیمتها منتقل شود.
با اینحال، از رشد نقدینگی بهتنهایی نمیتوان میزان تورم یا زمان وقوع آن را پیشبینی کرد. اگر همزمان تولید افزایش یابد، تقاضا برای نگهداری پول بالا برود یا مردم انتظار رشد شدید قیمتها را نداشته باشند، اثر تورمی نقدینگی ممکن است محدودتر یا دیرتر ظاهر شود. در مقابل، وقتی انتظارات تورمی بالا میرود و مردم برای حفظ ارزش داراییهایشان به خرید کالا و داراییهایی مانند ارز، طلا و مسکن رو میآورند، فشار بر قیمتها میتواند بیشتر شود. به همین دلیل، نقدینگی یکی از عوامل مهم تورم است، اما برای فهم وضعیت اقتصاد باید آن را در کنار تولید، انتظارات و شرایط عرضه بررسی کرد.
