هوش مصنوعی در ایران؛ ۴۱٫۶ درصد مردم کاربرند

به گزارش به‌روزترین‌ها، هوش مصنوعی بی‌آنکه همیشه به چشم بیاید، به ابزار یادگیری، کار، مشاوره و حتی درددل بخشی از مردم تبدیل شده است. نتایج نظرسنجی مرکز افکارسنجی ملت درباره‌ی هوش مصنوعی در ایران که مرکز پژوهش‌های مجلس منتشر کرده نشان می‌دهد ۴۱٫۶ درصد پاسخگویان ۱۵ ساله و بالاتر از ابزارهای هوش مصنوعی استفاده می‌کنند و ۷۰٫۱ درصد کاربران اعتماد زیاد یا بسیار زیادی به پاسخ‌های آن دارند؛ اما نگرانی از تضعیف تفکر، اطلاعات غلط و افشای اطلاعات شخصی هم کنارش دیده می‌شود.

این گزارش همه‌ی اعداد مهم نظرسنجی را کنار هم می‌گذارد و برای اینکه تصویر کامل‌تر شود، آن‌ها را با تازه‌ترین داده‌های بین‌المللی هم مقایسه می‌کند: پیمایش مرکز پژوهشی پیو در آمریکا (فوریه ۲۰۲۶)، گزارش ۲۰۲۶ شاخص هوش مصنوعی دانشگاه استنفورد و گزارش ۲۰۲۶ اخبار دیجیتال موسسه رویترز.

هوش مصنوعی چگونه به زندگی روزمره رسید؟

هوش مصنوعی برخلاف تصور رایج، فناوری تازه‌ای نیست و چند دهه سابقه‌ی پژوهشی دارد. آنچه در سال‌های اخیر آن را به میان مردم آورد، دو چیز بود: چت‌بات‌هایی که با زبان ساده گفت‌وگو می‌کنند و دسترسی به حجم عظیمی از داده. سامانه‌های جدید امروز می‌توانند متن تولید کنند، به پرسش‌ها جواب بدهند، تصویر بسازند و در کارهای آموزشی، پژوهشی و شغلی کمک کنند.

عرضه‌ی عمومی ابزارهای گفت‌وگومحور باعث شد استفاده از هوش مصنوعی کم‌کم به بخشی از تجربه‌ی روزمره تبدیل شود. همزمان تردیدها هم بالا رفت: اطلاعات تا چه حد قابل اعتماد است، داده‌های شخصی کجا می‌روند، آینده‌ی شغل‌ها چه می‌شود و این فناوری با توانایی‌های خود انسان چه می‌کند. درباره‌ی ابزارهایی که این روزها بیشتر از همه مطرح‌اند، پیش‌تر در گزارش مرورگرهای هوش مصنوعی و خطرهای آن‌ها نوشته بودیم.

در ایران هم استفاده از هوش مصنوعی در همین سال‌ها رواج پیدا کرده است. تصویب «سند ملی هوش مصنوعی جمهوری اسلامی ایران» در خرداد ۱۴۰۳ در شورای عالی انقلاب فرهنگی، گامی برای سامان‌دادن به این حوزه بود. این سند تربیت نیروی انسانی متخصص، تقویت زیرساخت‌های پردازشی و داده‌ای، گسترش کاربردهای صنعتی و خدماتی و ارتقای جایگاه علمی کشور را دنبال می‌کند و چشم‌انداز ده‌ساله‌ای برای توسعه‌ی این فناوری ترسیم می‌کند.

نظرسنجی چه می‌پرسید و از چه کسانی؟

مرکز افکارسنجی ملت در تیرماه امسال نظرسنجی‌ای درباره‌ی میزان نفوذ و استفاده از هوش مصنوعی در میان مردم انجام داد و مرکز پژوهش‌های مجلس به‌تازگی نتایج آن را منتشر کرده است. جامعه‌ی آماری، ایرانیان ۱۵ ساله و بالاتر بودند. در متن منتشرشده، اطلاعاتی درباره‌ی حجم نمونه و روش دقیق نمونه‌گیری نیامده؛ برای همین ارقام را باید همان‌طور که منتشر شده خواند و آن‌ها را برآورد رسمی کل کشور ندانست.

پرسش‌ها چند محور داشت: چه کسانی از هوش مصنوعی استفاده می‌کنند، از کدام ابزار، برای چه کاری، چقدر به نتایجش اعتماد دارند و از چه چیزی نگران‌اند. در ادامه هر محور را جداگانه و با نمودار می‌بینیم.

۴۱٫۶ درصد کاربرند؛ ۵۸٫۳ درصد هنوز نه

طبق نتایج، ۴۱٫۶ درصد پاسخگویان کاربر ابزارهای هوش مصنوعی‌اند؛ ۲۶٫۹ درصد می‌گویند گاهی از آن استفاده می‌کنند و ۱۴٫۷ درصد می‌گویند عمدتاً از این ابزارها بهره می‌برند. در مقابل، ۵۸٫۳ درصد جامعه هنوز از آن استفاده نمی‌کند.

نکته‌ی جالب، فاصله‌ی «آشنایی» تا «استفاده» است. ۲۵ درصد پاسخگویان با اینکه ابزارهای هوش مصنوعی را می‌شناسند از آن‌ها استفاده نمی‌کنند، ۲۳٫۹ درصد اصلاً با این فناوری آشنا نیستند و ۹٫۴ درصد فقط نامش را شنیده‌اند. یعنی شناخت لزوماً به استفاده نرسیده و بخشی از جامعه با وجود آشنایی، هنوز آن را وارد کارهای روزمره‌اش نکرده است.

زنان بیشتر از مردان؛ جوان‌ها آشناتر از سالمندان

بر خلاف تصور بسیاری، زنان بیشتر از مردان از این ابزارها استفاده می‌کنند: ۴۵٫۱ درصد زنان در برابر ۳۸٫۳ درصد مردان گفته‌اند کم‌وبیش از هوش مصنوعی بهره می‌برند.

سن هم با میزان آشنایی ارتباط روشنی دارد. ۱۹٫۵ درصد جوانان، ۳۷٫۲ درصد میانسالان و ۶۰٫۱ درصد سالمندان گفته‌اند با این ابزارها آشنایی ندارند. همچنین حدود یک‌چهارم جوانان می‌گویند عمدتاً از هوش مصنوعی استفاده می‌کنند.

تحصیلات؛ هر چه بالاتر، استفاده بیشتر

سطح تحصیلات از قوی‌ترین عامل‌های مرتبط با آشنایی و استفاده است. آشنایی با ابزارهای هوش مصنوعی در میان افراد زیر دیپلم ۴۲٫۸ درصد، در میان دارندگان دیپلم ۶۸٫۸ درصد و در میان افراد با تحصیلات دانشگاهی ۸۵ درصد گزارش شده است. میزان استفاده در این سه گروه هم به‌ترتیب ۱۷٫۶، ۴۰٫۵ و ۶۲٫۱ درصد است؛ یعنی با بالا رفتن تحصیلات، استفاده هم بیشتر می‌شود.

شکاف شهر و روستا

محل زندگی هم در این آمار نقش دارد. استفاده از هوش مصنوعی در میان ساکنان مراکز استان‌ها ۵۰٫۸ درصد، در شهرهای تابعه ۴۲٫۲ درصد و در روستاها ۲۴٫۲ درصد است. ۴۷٫۶ درصد روستاییان هم گفته‌اند با این ابزارها آشنایی ندارند؛ رقمی که از فاصله‌ی دسترسی به دانش و کاربرد این فناوری میان شهر و روستا حکایت دارد.

در میان گروه‌های شغلی، بیشترین استفاده به شاغلان بخش خصوصی اختصاص دارد: ۵۹٫۶ درصد این گروه از ابزارهای هوش مصنوعی استفاده می‌کنند.

چت‌جی‌پی‌تی؛ پرکاربردترین ابزار خارجی

در میان ابزارهای خارجی، چت‌جی‌پی‌تی با اختلاف بیشترین استفاده را دارد. ۷۸٫۶ درصد کاربران هوش مصنوعی گفته‌اند بیشتر از این ابزار استفاده می‌کنند. اگر کل جامعه را مبنا بگیریم، ۵۸٫۳ درصد پاسخگویان استفاده نمی‌کنند، ۳۲٫۸ درصد بیشتر از چت‌جی‌پی‌تی استفاده می‌کنند و ۷٫۹ درصد سراغ ابزارهای دیگر می‌روند.

برای چه کاری از هوش مصنوعی استفاده می‌کنند؟

مهارت‌آموزی با ۳۰٫۵ درصد و فعالیت‌های شغلی با ۲۸٫۹ درصد، مهم‌ترین اهداف استفاده‌اند. مشاوره‌ی پزشکی و حقوقی با ۲۰٫۷ درصد و پژوهش و فعالیت علمی با ۱۹٫۲ درصد در رتبه‌های بعدی قرار دارند.

الگوی استفاده بین زنان و مردان فرق دارد. زنان بیشتر از مردان برای مشاوره‌ی پزشکی و حقوقی سراغ هوش مصنوعی می‌روند: ۲۱٫۷ درصد زنان در برابر ۸٫۹ درصد مردان. استفاده برای مشاوره‌ی شخصی و درددل هم میان زنان ۱۵٫۲ درصد و میان مردان ۷٫۴ درصد است. در مقابل، مردان بیشتر برای کار از این ابزارها کمک می‌گیرند: ۲۸٫۵ درصد مردان در برابر ۱۶٫۷ درصد زنان.

سن هم اثر دارد. مشاوره‌ی پزشکی و حقوقی با هوش مصنوعی در میان میانسالان ۲۲ درصد و در میان جوانان ۹٫۶ درصد گزارش شده است. تحصیلات نیز مهم است: دارندگان تحصیلات دانشگاهی بیشتر از دارندگان دیپلم برای پژوهش و فعالیت علمی از آن استفاده می‌کنند (۱۷٫۳ در برابر ۹٫۳ درصد) و استفاده‌ی شغلی هم میان آن‌ها بیشتر است (۲۹٫۷ در برابر ۱۳٫۵ درصد).

درآمد و شغل چه تفاوتی ایجاد می‌کنند؟

افراد با درآمد ماهانه‌ی ۲۰ تا ۴۵ میلیون تومان بیشتر از گروه‌های دیگر درآمدی از هوش مصنوعی برای پژوهش و فعالیت علمی استفاده می‌کنند. افراد با درآمد بالای ۴۵ میلیون تومان سهم بیشتری از استفاده‌ی شغلی دارند.

تفاوت‌های شغلی هم پررنگ است. خانه‌دارها بیشتر از گروه‌های دیگر برای مشاوره‌ی پزشکی از هوش مصنوعی کمک می‌گیرند؛ سهم این کاربرد میان آن‌ها ۳۱ درصد و در گروه مقایسه ۸٫۲ درصد است. شاغلان بخش آزاد هم بیشتر برای کار از آن استفاده می‌کنند: ۳۶٫۱ درصد در برابر ۶٫۸ درصد در گروه مقایسه.

اعتماد بالا، با وجود نگرانی

با اینکه درباره‌ی صحت پاسخ‌های هوش مصنوعی نگرانی هست، بخش بزرگی از کاربران به نتایج آن اعتماد دارند. ۷۰٫۱ درصد کاربران اعتماد زیاد یا بسیار زیادی به پاسخ‌ها دارند، ۲۶٫۱ درصد اعتماد کمی دارند و ۱٫۶ درصد اعتماد چندانی ندارند.

نوع استفاده هم با میزان اعتماد ارتباط دارد. کسانی که اعتماد کمتری دارند یا بی‌اعتمادند، بیشتر برای ساخت فیلم و تصویر از آن استفاده می‌کنند (۱۵٫۸ درصد در برابر ۹٫۴ درصد در گروه پراعتماد). کسانی که پاسخ‌ها را معتبرتر می‌دانند بیشتر برای کار علمی از آن بهره می‌برند (۱۶٫۷ درصد در برابر ۹٫۸ درصد).

بزرگ‌ترین نگرانی؛ تضعیف قدرت تفکر

نگرانی مردم از گسترش هوش مصنوعی چند بعد دارد. از بین رفتن توانایی تفکر و مهارت‌های انسانی با ۳۶٫۱ درصد مهم‌ترین نگرانی است. پس از آن اطلاعات غلط و گمراه‌کننده با ۲۳٫۱ درصد، جایگزینی نیروی انسانی در برخی مشاغل با ۱۷٫۷ درصد و افشای اطلاعات شخصی با ۱۴٫۹ درصد قرار دارند.

نگرانی‌ها بین زنان و مردان یکسان نیست. مردان بیشتر از زنان نگران اطلاعات غلط‌اند (۳۱ درصد در برابر ۱۹٫۵ درصد). زنان بیشتر نگران افشای اطلاعات شخصی‌اند (۲۰٫۱ درصد زنان در برابر ۱۲٫۳ درصد مردان).

ایران در برابر آمریکا؛ مقایسه‌ای با احتیاط

تازه‌ترین پیمایش مرکز پیو در آمریکا نشان می‌دهد ۴۹ درصد بزرگسالان آمریکایی از چت‌بات‌های هوش مصنوعی استفاده می‌کنند؛ در حالی که این رقم در ۲۰۲۴ برابر ۳۳ درصد بود. این پیمایش ۵ هزار و ۱۱۹ بزرگسال را در فاصله‌ی ۱۷ تا ۲۳ فوریه‌ی ۲۰۲۶ دربر گرفته است. حدود ۲۴ درصد آمریکایی‌ها هم می‌گویند هر روز از چت‌بات‌ها استفاده می‌کنند.

در همین پیمایش، سهم کاربران چت‌جی‌پی‌تی از ۱۸ درصد در ۲۰۲۳ به ۴۴ درصد در ۲۰۲۶ رسیده است. چت‌جی‌پی‌تی در میان زیر ۵۰ سال‌ها ۵۷ درصد و در میان ۵۰ سال به بالا ۲۸ درصد کاربر دارد؛ شکافی که الگوی سنی نظرسنجی ایران را هم به یاد می‌آورد.

کاربردها هم شبیه‌اند اما دقیقاً یکی نیستند. در آمریکا ۴۲ درصد برای جست‌وجوی اطلاعات، ۳۸ درصد شاغلان برای کارهای کاری، ۲۵ درصد برای سرگرمی، ۲۴ درصد برای ساخت یا ویرایش تصویر و ویدیو، ۲۰ درصد برای مشاوره‌ی پزشکی، ۱۳ درصد برای خبر و ۱۰ درصد برای حمایت عاطفی از چت‌بات‌ها استفاده می‌کنند.

نگرانی‌ها نیز در آمریکا پررنگ است. طبق همین پیمایش، ۷۱ درصد آمریکایی‌ها می‌گویند هوش مصنوعی امنیت اطلاعات شخصی را کم می‌کند و ۶۳ درصد معتقدند این فناوری بیش از حد سریع پیشرفت می‌کند. ۴۰ درصد پیش‌بینی می‌کنند اثر هوش مصنوعی بر جامعه در ۲۰ سال آینده منفی باشد و ۱۶ درصد آن را مثبت می‌دانند.

این مقایسه یک هشدار روش‌شناختی لازم دارد: جامعه‌ی آماری، زمان پیمایش، پرسش‌ها و دسته‌بندی گزینه‌ها در دو کشور یکسان نیست. به همین دلیل اعداد جدول را باید «نشانه» خواند، نه رقابت. آنچه قابل مقایسه است، الگوها هستند: استفاده در جوان‌ترها و تحصیل‌کرده‌ها بیشتر است، چت‌جی‌پی‌تی غالب است و نگرانی از اطلاعات شخصی در هر دو جامعه دیده می‌شود.

تصویر جهانی؛ اعتماد پایین‌تر، استفاده بیشتر

گزارش ۲۰۲۶ شاخص هوش مصنوعی دانشگاه استنفورد می‌گوید هوش مصنوعی مولد ظرف سه سال به ۵۳ درصد جمعیت رسیده؛ سرعتی که از رایانه‌ی شخصی و اینترنت بیشتر بوده است. در همین گزارش آمده که چهار نفر از هر پنج دانش‌آموز آمریکایی برای تکالیف مدرسه از هوش مصنوعی استفاده می‌کنند، اما تنها نیمی از مدارس راهنما یا سیاست مشخصی برای آن دارند و فقط ۶ درصد معلم‌ها می‌گویند این سیاست‌ها روشن است.

همین گزارش از فاصله‌ی دیدگاه کارشناسان و مردم هم حرف می‌زند: ۷۳ درصد کارشناسان آمریکایی اثر هوش مصنوعی بر بازار کار را مثبت می‌دانند، در حالی که این رقم میان مردم عادی ۲۳ درصد است. همچنین ۳۱ درصد آمریکایی‌ها به توانایی دولت کشورشان در تنظیم‌گری هوش مصنوعی اعتماد دارند که پایین‌ترین رقم میان کشورهای بررسی‌شده گزارش شده است.

گزارش ۲۰۲۶ اخبار دیجیتال موسسه‌ی رویترز، که ۹۷ هزار و ۵۲۰ نفر را در ۴۸ بازار بررسی کرده، نشان می‌دهد ۱۰ درصد مردم هر هفته از چت‌بات‌ها برای خبر استفاده می‌کنند؛ رقمی که سال قبل ۷ درصد بود. این سهم در میان زیر ۳۵ سال‌ها ۱۶ درصد است. اما اعتماد به پاسخ‌های چت‌بات پایین مانده: ۲۰ درصد در برابر ۳۷ درصد برای اخبار به‌طور کلی. ۴۲ درصد کاربران چت‌بات‌های خبری می‌گویند همیشه یا اغلب از پاسخ به منبع اصلی خبر سر می‌زنند.

اینجا یک تفاوت جالب با نظرسنجی ایران دیده می‌شود: در داده‌ی ایران، ۷۰٫۱ درصد کاربران اعتماد زیاد یا بسیار زیادی به پاسخ‌های هوش مصنوعی دارند؛ در داده‌ی رویترز، اعتماد به پاسخ‌های خبری چت‌بات‌ها در سطح جهانی ۲۰ درصد است. اما سوال‌ها یکسان نیستند: یکی اعتماد کلی کاربران ایرانی به پاسخ‌هاست و دیگری اعتماد به پاسخ‌های خبری. هزینه‌ی انرژی و زیرساخت این فناوری هم موضوع دیگری است که در گزارش هزینه‌ی انرژی هوش مصنوعی فیزیکی آمده است.

این اعداد چه معنایی دارند؟

نظرسنجی ایران سه مساله را همزمان نشان می‌دهد. اول، ورود هوش مصنوعی به زندگی مردم واقعی است و از مرز ۴۰ درصد گذشته، هرچند بیش از نیمی از جامعه هنوز بیرون از آن است. دوم، این ورود یکنواخت نیست: سن، تحصیلات، محل زندگی و شغل نقشی مهم دارند و در بعضی گروه‌ها شکاف چند برابری دیده می‌شود. سوم، اعتماد زیاد و نگرانی زیاد همزمان وجود دارند.

از نظر کاربردها، تصویر دوگانه است. بخشی از استفاده‌ها کاملاً شغلی و آموزشی است: مهارت‌آموزی، کار و پژوهش. بخش دیگر به حوزه‌های حساس‌تر مربوط می‌شود: مشاوره‌ی پزشکی و حقوقی و حتی درددل. اینکه در میان خانه‌دارها ۳۱ درصد از هوش مصنوعی برای مشاوره‌ی پزشکی استفاده می‌کنند، نشان می‌دهد این ابزارها برای بعضی گروه‌ها جای یک منبع اطلاعات روزمره را گرفته‌اند. در همین زمینه آمارهای آمریکایی هم حدود ۲۰ درصد استفاده برای مشاوره‌ی پزشکی را نشان می‌دهند.

گزارش ایرنا در جمع‌بندی خود هم تاکید می‌کند که گسترش هوش مصنوعی به دسترسی به ابزار محدود نیست و به افزایش سواد دیجیتال، توانایی ارزیابی صحت اطلاعات و آگاهی از خطرهای این فناوری نیاز دارد. یافته‌های نظرسنجی بر اهمیت آگاهی عمومی درباره‌ی کاربردها و محدودیت‌های هوش مصنوعی تاکید می‌کند؛ به شکلی که بهره‌گیری از فرصت‌های آن با حفظ تفکر مستقل، رعایت حریم خصوصی و توجه به صحت اطلاعات همراه باشد.

با این حال، چند محدودیت هم هست. نظرسنجی تیرماه یک تصویر لحظه‌ای است و روند را نشان نمی‌دهد. حجم نمونه در متن منتشرشده نیامده و کاربرانی که از ابزارهای خارجی استفاده می‌کنند ممکن است در شرایط محدودیت دسترسی، پاسخ‌ها را متفاوت بدهند. به همین دلیل ارقام را برای مقایسه‌ی گروه‌ها مفیدتر می‌دانیم تا برای ادعای دقیق درباره‌ی کل جمعیت کشور.

هفت یافته‌ی کلیدی در یک نگاه

اگر بخواهیم تصویر هوش مصنوعی در ایران را در چند جمله خلاصه کنیم، هفت نکته از میان اعداد بیرون می‌آید. نخستین نکته نفوذ است: ۴۱٫۶ درصد پاسخگویان کاربرند، ۲۶٫۹ درصد گاهی و ۱۴٫۷ درصد عمدتاً از آن بهره می‌برند. دومین نکته شکاف نسلی است: آشنایی با این ابزارها در میان جوانان بیشتر از سالمندان است و ۶۰٫۱ درصد سالمندان با آن آشنا نیستند. سومین نکته آموزش است: استفاده از ۱۷٫۶ درصد در میان افراد زیر دیپلم به ۶۲٫۱ درصد در میان دانشگاهی‌ها می‌رسد.

چهارمین نکته محل زندگی است: فاصله‌ی ۵۰٫۸ درصد در مراکز استان‌ها با ۲۴٫۲ درصد در روستاها. پنجمین نکته کاربرد است: مهارت‌آموزی و کار در صدرند، اما مشاوره هم سهم قابل‌توجهی دارد. ششمین نکته اعتماد است: ۷۰٫۱ درصد کاربران اعتماد زیاد یا بسیار زیادی دارند. و هفتمین نکته نگرانی است: تضعیف تفکر با ۳۶٫۱ درصد در صدر نگرانی‌هاست.

نگرانی از «تضعیف تفکر» چه معنایی دارد؟

بزرگ‌ترین نگرانی کاربران، نه درباره‌ی اشتباه بودن پاسخ‌ها یا از دست دادن شغل، بلکه درباره‌ی اثر آن بر خود ذهن است. این الگو در آمریکا هم شبیه است: طبق پیمایش پیو، ۳۰ درصد کاربران چت‌بات‌ها می‌گویند این ابزارها به بهره‌وریشان کمک می‌کنند و ۲۸ درصد می‌گویند میزان آگاهی‌شان را بالا برده‌اند، اما ۱۱ درصد اثر آن را بر خلاقیت مضر می‌دانند. یعنی استفاده از این ابزارها در بیشتر موارد مفید تلقی می‌شود، اما سهم قابل توجهی از کاربران نگران از هزینه‌های آن هم هستند.

برای کاربران معمولی، نتیجه‌ی عملی این نگرانی‌ها ساده است: پاسخ هوش مصنوعی را با منابع دیگر مقایسه کنید، در موضوعات پزشکی و حقوقی به آن به‌تنهایی اتکا نکنید و اطلاعات شخصی و مالی خود را در گفت‌وگو ننویسید. این توصیه‌ها از نظرسنجی استخراج نشده و جمع‌بندی اخبار به‌روزترین‌ها از نگرانی‌های ثبت‌شده است. اگر از هوش مصنوعی برای ساخت برنامه هم استفاده می‌کنید، خبر ساخت اپلیکیشن با هوش مصنوعی در گوگل‌پلی نمونه‌ای از همین مسیر است.

پرسش‌های پرتکرار

چند درصد ایرانی‌ها از هوش مصنوعی استفاده می‌کنند؟ طبق نظرسنجی مرکز افکارسنجی ملت، ۴۱٫۶ درصد پاسخگویان ۱۵ ساله و بالاتر کاربر ابزارهای هوش مصنوعی‌اند.

پرکاربردترین ابزار کدام است؟ چت‌جی‌پی‌تی. ۷۸٫۶ درصد کاربران گفته‌اند بیشتر از آن استفاده می‌کنند.

بزرگ‌ترین نگرانی چیست؟ از بین رفتن توانایی تفکر و مهارت‌های انسانی با ۳۶٫۱ درصد.

آیا مردم به پاسخ‌های هوش مصنوعی اعتماد دارند؟ ۷۰٫۱ درصد کاربران اعتماد زیاد یا بسیار زیادی دارند، اما ۲۶٫۱ درصد اعتماد کمی دارند.