مقصد ایران چکهای یک میلیون تومانی کجاست؟
در هفتههای اخیر رواج استفاده از اسکناسهای درشت، بهویژه ایران چک یک میلیون تومانی و ۵۰۰ هزار تومانی، توجه فعالان اقتصادی و ناظران بازار پول را به خود جلب کرده است. برخی کارشناسان معتقدند گسترش استفاده از این اسکناسها ممکن است فراتر از تسهیل مبادلات روزمره باشد و حتی به ابزاری برای معاملات پنهان، قاچاق سوخت یا پولشویی تبدیل شود.
به گزارش بهروزترینها در همین مدت، خرید و فروش دلار با استفاده از چکپولهای درشت به یکی از موضوعات بحثبرانگیز بازار ارز تبدیل شد. گزارشها حاکی از آن بود که برخی افراد با پرداخت ایران چک یک میلیون تومانی یا ۵۰۰ هزار تومانی میتوانستند دلار را با قیمتی کمتر از نرخ رایج بازار آزاد تهیه کنند. در شرایطی که قیمت دلار در بازار آزاد حدود ۱۵۵ هزار تومان بود، در برخی معاملات غیررسمی این ارز حتی با نرخهایی نزدیک به ۱۲۰ هزار تومان مبادله میشد.
به گفته برخی معاملهگران بازار ارز، ریالهایی که از این طریق جمعآوری میشوند، گاهی به خارج از کشور منتقل میشوند. به این صورت که برخی افراد با گردآوری ریال در داخل کشور و انجام تسویه معاملات در مناطق مرزی با پول ملی، تلاش میکنند بدون وارد کردن ارز واقعی به بازار، فعالیتهای مالی خود را انجام دهند.
از سوی دیگر، تعدادی از فعالان اقتصادی بر این باورند که استفاده از ایران چکهای درشت ممکن است در برخی موارد برای تسهیل قاچاق کالا نیز به کار گرفته شود. به گفته آنها، در چنین شرایطی انتقال پول برای وارد کردن غیرقانونی کالاهایی مانند اقلام مصرفی یا حتی طلا سادهتر میشود.
بررسیها در شبکه بانکی نشان میدهد که با افزایش این نوع معاملات در هفتههای اخیر، بانک مرکزی به موضوع ورود کرده است. هدف از این اقدام، جلوگیری از سوءاستفاده احتمالی از پول ملی و همچنین بررسی عملکرد برخی شعب بانکی در نحوه توزیع اسکناسهای درشت عنوان شده است؛ بهویژه در مواردی که احتمال استفاده از این اسکناسها برای فعالیتهای غیرقانونی وجود داشته باشد.
همچنین بررسی وضعیت بازار ارز در تهران نشان میدهد که با افزایش نظارتها، حجم معاملات ارزی با استفاده از ایران چکهای درشت تا حد زیادی کاهش یافته و فعالان بازار کمتر از این روش استفاده میکنند.
آلبرت بغزیان، استاد دانشگاه تهران و کارشناس اقتصادی، در این باره معتقد است چاپ اسکناسهای با رقم بالا در ابتدا با هدف هماهنگی با تورم و کاهش تعداد اسکناسهای خرد در گردش انجام شد. اما در عمل، این نوع اسکناسها جابهجایی مبالغ بالا را سادهتر کرده و در برخی موارد امکان انجام معاملات بدون ردپای مالی را فراهم کرده است.
به گفته او، با افزایش تورم، انتشار اسکناسهای با ارزش بالاتر در بسیاری از کشورها امری طبیعی محسوب میشود؛ با این حال در اغلب کشورها اسکناسهای درشت معمولاً در معاملات رسمی و با قدرت خرید قابل توجه استفاده میشوند.
بغزیان توضیح میدهد که انتشار ایران چک یک میلیون تومانی در ظاهر یک تصمیم فنی و برای پاسخ به نیاز بازار نقدینگی بود. با این حال عرضه آن در هفتههای پایانی سال گذشته باعث شد برخی افراد از این اسکناسها برای انجام مبادلات خارج از سیستم بانکی استفاده کنند. به اعتقاد او، افزایش جابهجایی پول نقد در این ابعاد میتواند نشانه گسترش فعالیتهای اقتصاد زیرزمینی باشد.
او برای مقایسه به ساختار اسکناسها در کشورهای دیگر اشاره میکند. در ایالات متحده بزرگترین اسکناس در گردش ۱۰۰ دلاری است که در صورت تبدیل به ریال ارزش قابل توجهی پیدا میکند. در ایران نیز زمانی سقف اسکناسهای رایج حدود ۲۰۰ هزار تومان بود اما اکنون به یک میلیون تومان رسیده است؛ تغییری که بیشتر در واکنش به رشد قیمتها و تورم رخ داده است.
به گفته این کارشناس اقتصادی، در برخی کشورها اسکناسهای بزرگتری نیز وجود دارد؛ برای نمونه اسکناس ۵۰۰ یورویی. اما مسئله اصلی این است که هرچه رقم اسکناسها بزرگتر باشد، انتقال حجم بالایی از پول سادهتر میشود و همین موضوع احتمال سوءاستفاده را افزایش میدهد.
او معتقد است زمانی که مبادلات مالی بدون ثبت در سیستم بانکی و صرفاً با استفاده از اسکناس انجام شود، امکان ردیابی گردش پول کاهش پیدا میکند و زمینه برای فعالیتهایی مانند پولشویی یا معاملات غیرشفاف فراهم میشود.
شرایط خاص اقتصادی و افزایش فعالیت سودجویان
بغزیان همچنین به شرایط اقتصادی کشور اشاره میکند و میگوید در دورههایی که محدودیتهای بانکی یا فشارهای اقتصادی افزایش پیدا میکند، انجام حوالههای ارزی و نقلوانتقال رسمی پول دشوارتر میشود. در چنین فضایی برخی افراد برای انجام سریع مبادلات به اسکناسهای درشت روی میآورند.
او اضافه میکند اختلاف قیمت سوخت در داخل و خارج از کشور یکی از عواملی است که قاچاق سوخت را سودآور کرده و در چنین معاملاتی، اسکناسهای درشت ابزار مناسبی برای انتقال پول محسوب میشوند. زیرا ارزش معاملات با تعداد کمی از این اسکناسها قابل پرداخت است و در عین حال اثری از آن در سیستم مالی ثبت نمیشود.
به گفته او، در ماههای اخیر وضعیت قاچاق سوخت در برخی مناطق مرزی نگرانکنندهتر شده و اسکناسهای درشت در نقلوانتقال پول مرتبط با این فعالیتها نقش مهمی دارند.
این کارشناس اقتصادی همچنین به موضوع کارت سوخت اشاره میکند و میگوید این سامانه در ابتدا برای جلوگیری از سوءاستفاده طراحی شد، اما وجود کارتهای آزاد در برخی جایگاهها و ضعف نظارت باعث شده کارایی آن کاهش یابد. در چنین شرایطی، استفاده از اسکناسهای درشت میتواند فعالیت قاچاقچیان را آسانتر کند.
تسویه نقدی؛ روشی ساده اما پرریسک
بغزیان در پایان تأکید میکند که یکی از ویژگیهای معاملات نقدی این است که معمولاً در سیستمهای مالی ثبت نمیشوند. همین موضوع باعث میشود افرادی که قصد انجام فعالیتهای غیرقانونی دارند، بیشتر به سمت استفاده از اسکناسهای با رقم بالا بروند؛ موضوعی که ایران چک یک میلیون تومانی آن را سادهتر کرده است.
او همچنین اشاره میکند که تسویه با ریال در بسیاری از موارد بدون نیاز به ثبت بانکی انجام میشود. برای مثال برخی اتباع خارجی که به کارت بانکی ایرانی دسترسی ندارند، برای انجام معاملات خود مجبور به استفاده از پول نقد هستند.
به گفته این کارشناس، ناشناس بودن در مبادلات نقدی با ریال یکی از ویژگیهایی است که میتواند برای برخی فعالیتهای غیرشفاف یا قاچاق کالا مورد استفاده قرار گیرد.
