تاب‌آوری در امنیت غذایی یعنی تقویت تولید و توزیع، نه تحمل گرسنگی؛ هشدار استاد تربیت مدرس

یک استاد دانشگاه تربیت مدرس می‌گوید مفهوم «تاب‌آوری» در امنیت غذایی نباید به تحمل گرسنگی و فشار معیشتی خانوارها تعبیر شود. به گفته او، تاب‌آوری واقعی یعنی تقویت زیرساخت‌های تولید، فرآوری و توزیع غذا و فراهم کردن امکان دسترسی مردم به غذای کافی و سالم. این استاد دانشگاه و عضو شورای مرکزی انجمن‌های علمی ایران، در گفت‌وگو با ایسنا امنیت غذایی را یکی از حلقه‌های زنجیره امنیت ملی خواند و از ضعف مدیریت منابع آب و خاک هشدار داد.

پنج رکن امنیت غذایی

او امنیت غذایی را دسترسی همه افراد، در همه زمان‌ها، به غذای کافی، سالم، مغذی و متناسب با نیاز جسمی و فرهنگی آنها تعریف کرد و پنج رکن برایش برشمرد:

• موجود بودن غذا: از راه تولید داخلی یا مسیرهای دیگر تامین.
• دسترسی: امکان اقتصادی و فرهنگی تهیه و مصرف غذا.
• قدرت خرید: کالا ممکن است در بازار باشد اما همه توان خریدش را نداشته باشند؛ او به گوشت بالاتر از دو میلیون تومان در هر کیلوگرم اشاره کرد.
• سلامت و مغذی بودن: نظارت بر باقی‌مانده سموم و مصرف بی‌رویه نهاده‌ها.
• ثبات در تامین: غذا باید در طول زمان پایدار در دسترس باشد.

به گفته او، در برخی اقلام غذایی افزایش قیمت در یک سال گذشته به ۱۴۰ تا ۱۵۰ درصد رسیده است؛ پس بررسی امنیت غذایی نباید به میزان تولید محدود شود و باید توان خرید مردم را هم دربر بگیرد.

بیشتر بخوانید: حمایت از نخبگان سرمایه‌گذاری بلندمدت است؛ چالش جنگ برای المپیادها

آب، بهره‌وری و ضایعات

ایران در منطقه‌ای گرم و خشک است و تولید غذا در آن دشوارتر و پرهزینه‌تر تمام می‌شود. این استاد دانشگاه برداشت بی‌رویه از آب‌های زیرزمینی و حفر چاه‌های غیرمجاز را عامل فرونشست و شوری زمین‌ها دانست و افزایش بهره‌وری را یکی از راه‌ها برشمرد. نمونه‌ای که آورد: ارتقای راندمان مصرف آب از حدود ۶۰ به ۸۰ درصد می‌تواند صرفه‌جویی چشمگیری ایجاد کند. روش‌هایی مانند گلخانه و کشت هیدروپونیک و ایروپونیک هم مصرف آب را کم می‌کنند.

او میانگین ضایعات محصولات کشاورزی از مزرعه تا سفره را حدود ۲۰ درصد اعلام کرد. یعنی از هر پنج واحد محصول، یک واحد به مصرف نمی‌رسد و کاهش این رقم می‌تواند بدون افزایش زمین یا آب، بخشی از کمبود را جبران کند. به باور او، الگوی کشت هم باید با اقلیم هر منطقه هماهنگ شود؛ کشت برنج در مناطق خشک توجیهی ندارد و وزارت جهاد کشاورزی باید با سازوکار حمایتی و تضمین خرید، کشاورز را به این تغییر مطمین کند.

بحث محصولات تراریخته

این استاد دانشگاه از موانع پژوهش و تولید محصولات تراریخته در داخل انتقاد کرد. پرسش او این است که چرا چند دهه است میلیون‌ها تن سویا، کلزا و ذرت تراریخته با هزینه میلیاردی ارز وارد کشور می‌شود، اما به دانش فنی بومی اجازه بهره‌برداری داده نمی‌شود. او به بندی در پیش‌نویس برنامه هفتم توسعه اشاره کرد که کشت فراسرزمینی این محصولات را ممنوع می‌کرد و بعد از پیگیری انجمن‌های علمی حذف شد. به گفته او، هر محصول باید شناسنامه‌دار باشد و مراحل قانونی و ارزیابی را بگذراند.

باید توجه داشت که تراریخته‌ها موضوعی مناقشه‌برانگیز هستند؛ بخشی از کارشناسان و فعالان محیط زیست و سلامت نگران پیامدهای زیستی و بلندمدت آنها هستند و بخشی دیگر آن را ابزاری برای مقاومت به خشکی و شوری و کاهش سم‌پاشی می‌دانند. اظهارات بالا دیدگاه یک پژوهشگر این حوزه است و تصمیم نهایی نیازمند ارزیابی علمی و قانونی شفاف است.

فاصله علم و تولید

او همچنین از فاصله میان دستاوردهای آزمایشگاهی و کاربرد آنها در مزرعه گله کرد و گفت اگر نتیجه پژوهش‌ها به چاپ مقاله محدود بماند، ظرفیت علمی کشور درست به کار گرفته نشده است. به گفته او، زمان سکوت در برابر واقعیت‌ها گذشته و باید مشکلات بخش کشاورزی صادقانه مطرح شود تا زمینه اصلاح سیاست‌ها فراهم شود.

تصویر: Michael Gäbler، Wikimedia Commons، CC BY-SA 3.0