زمین‌گیر شدن هواپیماهای ام‌دی؛ ماجرای ۴ سال مهلت‌خواهی

به گزارش به‌روزترین‌ها، سازمان هواپیمایی کشوری از ۳۱ شهریور امسال پرواز هواپیماهای ام‌دی (MD) با موتور JT8D-200 را متوقف کرده است. روایت منتشرشده، که موضع این سازمان را برجسته می‌کند، می‌گوید شرکت‌های هواپیمایی از اسفند ۱۴۰۲ تا خرداد ۱۴۰۵ هشت بار برای اجرای دستورالعمل صلاحیت پرواز مهلت خواسته‌اند؛ دستوری که تعویض پره‌های توربین موتور را الزامی می‌کند.

ریشه ماجرا: شکستگی پره‌های توربین

بنا بر این گزارش، پس از شکستگی مکرر پره‌های موتورهای JT8D-200 در سال ۲۰۲۱، مرجع صلاحیت کشور سازنده دستور صلاحیت پرواز (AD) صادر کرد. از سال ۲۰۲۳ تعویض پره‌های بخش ۳ و ۴ با پره‌های جدید در کارگاه تعمیراتی الزامی شد. سازمان هواپیمایی کشوری این الزام را از سال ۱۴۰۰ به شرکت‌ها ابلاغ کرد. هدف دستور، جلوگیری از شکست قطعات موتور و از دست رفتن قابلیت اطمینان آن در پرواز است.

هشت درخواست تمدید در چهار سال

به نوشته گزارش، مهلت اجرای دستور چند بار به تعویق افتاد: ابتدا ۳۱ شهریور ۱۴۰۳، سپس ۳۱ آذر ۱۴۰۳، بعد اول خرداد ۱۴۰۴ و ۳۱ شهریور ۱۴۰۴، تا آخرین مهلت یعنی ۳۱ شهریور ۱۴۰۵. شرکت‌ها برای عقب انداختن اجرا به تحریم‌ها، ظرفیت محدود شرکت سازنده در تولید پره‌های جدید، دشواری دسترسی به زنجیره رسمی تأمین قطعه و کندی ساخت داخل اشاره کرده‌اند؛ در مراحل آخر هم شرایط جنگی و تحریم را دلیل آورده‌اند.

سازمان هواپیمایی کشوری در ازای مهلت‌ها روش‌های جایگزین تعریف کرد: بازرسی بیشتر و با فاصله کمتر، پایش دقیق‌تر وضعیت موتور، محدودیت‌های عملیاتی مانند منع پرواز از ساعت ۹ تا ۱۶ در فصل گرما و کاهش ۵ تن از حداکثر وزن برخاست. به گفته گزارش، شرکت سازنده در سال ۲۰۲۵ دستور توقف این روش‌های موقت را صادر کرد و اجرای کامل دستور را شرط ایمنی پرواز دانست.

سازمان با استناد به افزایش عمر ناوگان، روند فزاینده رویدادهای موتور ام‌دی در جهان و ایران و محدود شدن پشتیبانی سازنده، ادامه بهره‌برداری را در سطح پرخطر ارزیابی کرد (High Risk و Unsafe Condition) و بر همین پایه، پرواز این هواپیماها را از ۳۱ شهریور امسال ممنوع کرده است.

ناوگان ام‌دی در ایران

بر اساس آمار گزارش، ۳۵۷ هواپیما در اختیار شرکت‌های هواپیمایی ایران است که ۱۹۰ فروند فعال و ۱۶۷ فروند غیرفعال‌اند. از این تعداد ۵۳ فروند (با ۷۹۴۲ صندلی) ام‌دی است و ۴۱ فروند از آن‌ها فعال است. ۱۲ شرکت هواپیمایی ام‌دی دارند:

• آتا: ۱۱ فروند
• زاگرس: ۸ فروند
• ایران‌ایرتور، کیش‌ایر و چابهار: هرکدام ۶ فروند
• کاسپین: ۵ فروند
• تابان: ۳ فروند
• اطلس، فلای‌کیش و نوین‌ایر: هرکدام ۲ فروند
• آوا و لاد: هرکدام ۱ فروند

گزارش می‌گوید هنگام ابلاغ الزام، تنها شش شرکت ام‌دی داشتند و در چهار سال گذشته اطلس، فلای‌کیش، نوین‌ایر، آوا و لاد هم به دارندگان آن اضافه شدند. ویستا توربین، فارسکو، صنایع هواپیمایی ایران (صها)، سمت، اطلس خمین کیش، توربین سیستم کاوشگر ویستا و مپنا از مراکز تعمیر این موتورها هستند.

۳۶ رویداد از دست رفتن موتور

طبق آمار سامانه گزارش‌دهی ایکرز، از سال ۱۴۰۰ تاکنون ۳۶ مورد از دست رفتن موتور JT8D-200 در ایران ثبت شده است: ۹ مورد در ۱۴۰۰، ۶ مورد در ۱۴۰۱، ۷ مورد در ۱۴۰۲، ۵ مورد در ۱۴۰۳، ۷ مورد در ۱۴۰۴ و ۲ مورد در ۱۴۰۵ تا امروز. پروازهای مربوط به این رویدادها متعلق به ایران‌ایرتور (۱۰)، آتا (۸)، تابان (۵)، کاسپین (۳)، چابهار (۳)، کیش (۳)، کیش‌ایر (۲)، زاگرس (۱) و فلای‌کیش (۱) بوده است.

پیامد توقف پرواز

حدود ۲۲ درصد ظرفیت حمل‌ونقل هوایی کشور با ام‌دی انجام می‌شود. گزارش با اشاره به نظر کارشناسان هوانوردی، کاهش عرضه صندلی، لغو و کاهش پروازها، محدودیت در پوشش برخی مسیرها و فشار بیشتر بر ناوگان جایگزین را پیش‌بینی می‌کند. بیکاری بخشی از پرسنل و کاهش سود شرکت‌های هواپیمایی هم از پیامدهای مطرح‌شده است.

ادعاهای مطرح‌شده درباره انگیزه‌های اقتصادی

متن منتشرشده اصرار بر ادامه پرواز ام‌دی را به سود ناشی از ۱۸۰ صندلی بودن این هواپیما و بازگشت سریع سرمایه، تأسیس شرکت‌های تعمیراتی وابسته به ایرلاین‌ها و افزایش تعداد پروازها ربط می‌دهد و از ضعف نظارت و تلاش برای اثرگذاری بر نهادهای ناظر هم سخن می‌گوید. این ادعاها در متن مستند به سند نیست و موضع شرکت‌های هواپیمایی درباره آن‌ها نیامده است.

جمع‌بندی سازمان هواپیمایی کشوری روشن است: ادامه فعالیت ام‌دی بدون اجرای کامل دستور صلاحیت پرواز و تعویض پره‌های موتور ممکن نیست. گزارش تأکید می‌کند نظر سایر نهادهای نظارتی، مسئولیت وزارت راه و شهرسازی و این سازمان را به‌عنوان متولی صنعت هوایی از بین نمی‌برد.