ریشه نوسان‌های ارزی کجاست؟ نقدینگی، ناترازی بانک‌ها و ارز صادراتی
رشد نقدینگی و تورم، ناترازی بانک‌ها، کسری بودجه و انتظارات تورمی بازار ارز را متلاطم کرده و کارشناسان می‌گویند عرضه ارز بدون اصلاحات بنیادین نمی‌تواند نوسان‌های ارزی را به‌طور پایدار مهار کند.
به گزارش به‌روزترین‌ها، بانک مرکزی عرضه ارز تا سقف ۲ میلیارد دلار را آغاز کرده و سقف خرید هر متقاضی را ۱۰ هزار دلار تعیین کرده است. اثر تنگنای ارزی بر بازار خودرو را در این گزارش ببینید.
خلاصه گزارش در یک نگاه
- بانک مرکزی عرضه تا سقف ۲ میلیارد دلار را اعلام کرده و در مرحله نخست یک میلیارد دلار از طریق شعب منتخب بانک‌ها و صرافی‌های بانکی عرضه شده است.
- همتی می‌گوید افزایش تقاضا صرفاً ناشی از کمبود ارز نیست؛ انتظارات و خروج سرمایه هم نقش دارد.
- رشد نقدینگی در شهریور به ۱.۳ درصد و رشد نقطه‌به‌نقطه از ۵۴.۴ درصد در مرداد به ۵۱.۶ درصد رسیده است.
- به گفته رئیس کل بانک مرکزی، حدود ۲۳ میلیارد دلار ارز صادراتی به کشور بازنگشته است.
- کارشناسان تأکید می‌کنند مدیریت بازار ارز بدون اصلاح سیاست مالی و نظام بانکی پایدار نخواهد بود.
چرا بانک مرکزی وارد بازار شد؟
عرضه تا سقف دو میلیارد دلار در شرایطی انجام می‌شود که فشارهای خارجی بر اقتصاد ایران افزایش یافته و بازار ارز با موجی از انتظارات منفی روبه‌رو بوده است. بانک مرکزی در مرحله نخست عرضه یک میلیارد دلار را از طریق شعب منتخب بانک‌ها و صرافی‌های بانکی آغاز کرده و سقف خرید را برای هر متقاضی بالای ۱۸ سال، ۱۰ هزار دلار اعلام کرده است.
همتی: مداخله در حاشیه بازار است؛ نه تثبیت یک نرخ
عبدالناصر همتی، رئیس کل بانک مرکزی، افزایش اخیر تقاضا را صرفاً ناشی از کمبود ارز نمی‌داند و می‌گوید انتظارات و خروج سرمایه بخش مهمی از فشار را ایجاد کرده‌اند. به گفته او، مداخله در حاشیه بازار برای کنترل شتاب افزایش قیمت‌ها انجام می‌شود، نه برای ثابت نگهداشتن یک نرخ مشخص برای همیشه. همتی تأکید کرده هدف بانک مرکزی ایجاد ثبات است، نه تعیین کف برای نرخ فعلی؛ مداخله باید هم به تقاضای واقعی پاسخ دهد و هم از ایجاد رانت جلوگیری کند.
انتظارات تورمی و تقاضای حفظ ارزش دارایی
تحلیل‌گران می‌گویند قیمت امروز ارز فقط حاصل عرضه و تقاضای امروز نیست. وقتی خانوار، تولیدکننده یا سرمایه‌گذار انتظار داشته باشد تورم بالا برود یا ارزش پول ملی کاهش یابد، بخشی از منابع خود را از پول ملی خارج می‌کند و به ارز، طلا، مسکن یا دارایی دیگر منتقل می‌کند. در چنین شرایطی تقاضای ارز از نیاز تجاری فاصله می‌گیرد و به تقاضای حفظ ارزش دارایی تبدیل می‌شود.
پاسخ به تقاضای احتیاطی مساوی رفع علت آن نیست
به گفته کارشناسان، اگر بخشی از تقاضا ناشی از نگرانی از آینده پول ملی باشد، عرضه ارز می‌تواند مدتی فشار را کاهش دهد؛ اما تا وقتی تورم، رشد نقدینگی و کسری‌های اقتصاد اصلاح نشده‌اند، انگیزه تبدیل ریال به دارایی‌های دیگر بازمی‌گردد. به همین دلیل موفقیت این سیاست فقط با ثابت ماندن دلار برای چند روز یا چند هفته سنجیده نمی‌شود. معیارهای مهم‌تر این‌هاست: آیا انتظارات تورمی کاهش یافته، آیا تقاضای سفته‌بازانه فروکش کرده و آیا فشار بر ذخایر ارزی برای حفظ یک قیمت مشخص بیشتر نشده است.
نقدینگی و ناترازی بانک‌ها؛ آماری که بر بازار ارز اثر می‌گذارد
بر اساس آماری که در گزارش آمده، رشد نقدینگی در شهریورماه به ۱.۳ درصد رسیده و رشد نقطه‌به‌نقطه هم از ۵۴.۴ درصد در مرداد به ۵۱.۶ درصد در پایان شهریور کاهش یافته است. این رقم‌ها را نتیجه سختگیری در کنترل پایه پولی، خلق پول بانک‌ها و اضافه‌برداشت بانک‌ها دانسته‌اند. منطق این است که اگر حجم پول سریع‌تر از تولید رشد کند، بخشی از آن به سمت ارز و طلا می‌رود.
حسین رضوی‌پور، تحلیلگر اقتصادی، بخشی از فشار فعلی را حاصل نقدینگی‌ای می‌داند که به جای تولید، به بازار طلا و ارز رفته است. به گفته او، اگر سیاست‌گذار پولی از رشد نقدینگی غفلت کند و فقط دلار عرضه کند، بازار همچنان تحت فشار خواهد بود.
ناترازی نظام بانکی
بانک مرکزی در ماه‌های اخیر کنترل ترازنامه بانک‌ها، کاهش اضافه‌برداشت و برخورد با بانک‌های ناتراز را تشدید کرده، اما تا رسیدن به نقطه مطلوب مسیر طولانی در پیش است. همتی هم بانک‌ها را از عوامل مهم خلق نقدینگی و تورم دانسته و هشدار داده است اجازه داده نمی‌شود بانک‌ها بی‌رویه پول خلق کنند. این سیاست ممکن است دست‌کم در کوتاه‌مدت دسترسی برخی بخش‌ها به منابع مالی را دشوار کند، اما به گفته انتقادکنندگان ادامه خلق پول برای پوشاندن ناترازی هم هزینه خود را در قالب تورم و کاهش قدرت خرید نشان می‌دهد.
ارز صادراتی که به کشور نبازگشته است
بنا به آماری که رئیس کل بانک مرکزی اخیراً ارائه کرده، از ابتدای سال گذشته تاکنون حدود ۲۳ میلیارد دلار ارز صادراتی به کشور بازنگشته است. اگر صادرات کشور حدود ۶۰ میلیارد دلار در سال فرض شود، این رقم معادل حدود ۱.۲ میلیارد دلار بازنگشتن در هر ماه از ابتدای ۱۴۰۴ تا پایان شهریور ۱۴۰۵ است و به محاسبه گزارش در مجموع برابر یک‌سوم ارز مورد نیاز واردات کشور است.
جنگ، تحریم و زنجیره تولید
مهدی غضنفری، رئیس اسبق صندوق توسعه ملی، می‌گوید نرخ ارز در یک شبکه به‌هم‌پیوسته شکل می‌گیرد: صادرات به تولید، تولید به مواد اولیه، انرژی و حمل‌ونقل وابسته است و همه این‌ها در شرایط تحریم و جنگ می‌توانند دچار اختلال شوند. به گفته او، نمی‌توان از صادرکننده انتظار افزایش صادرات داشت و زنجیره تولید و دسترسی او به منابع و بازارهای خارجی را نادیده گرفت. در گزارش آمده است که دولت آمریکا شبکه‌های مرتبط با انتقال ارز و مبادلات مالی ایران را هدف تحریم قرار داده است.
اصلاحات بنیادین از دید کارشناسان
کارشناسان می‌گویند نمی‌توان نوسان‌های ارزی را فقط ناشی از تحریم و جنگ دانست؛ تورم، کسری بودجه، رشد نقدینگی، ناترازی بانک‌ها و ضعف سیاست‌گذاری داخلی هم نقش دارند. کامران ندری، تحلیلگر اقتصادی، معتقد است ابزارهای بانک مرکزی برای حل مشکلات ساختاری اقتصاد کافی نیست و نهادهای دیگر، به‌ویژه سازمان برنامه و بودجه، باید به کاهش شتاب تورم و ناترازی کمک کنند. شایان شاهین‌آرانی، کارشناس اقتصادی، نقطه شروع اصلاح را در کسری بودجه، انضباط مالی، کاهش هزینه‌های ناکارآمد دولت و بهبود فضای فعالیت بخش خصوصی می‌داند.
بازار ارز، دماسنج اقتصاد
جمع‌بندی دیدگاه این تحلیل‌گران این است که بانک مرکزی حتی با بهترین سیاست ارزی نمی‌تواند جای سیاست مالی، تجاری و تولید را بگیرد. بازار ارز مثل دماسنج است و نه علت همه مشکلات اقتصادی. اگر آرامش بازار فقط با مصرف ذخایر ایجاد شود و عوامل تولید تورم همچنان فعال بماند، این آرامش پایدار نخواهد بود. بانک مرکزی باید نوسان‌های مخرب را مهار کند، ولی مجموعه دولت باید کسری بودجه را کنترل کند، شبکه بانکی را اصلاح کند و بازگشت ارز صادراتی را تسهیل نماید.
چه چیزی در گزارش نیامده است؟
در این گزارش پیش‌بینیی از نرخ ارز نشده و زمان‌بندی مراحل بعدی عرضه ارز هم مشخص نیست. ادعاهای آماری مانند میزان ارز بازنگشته و رشد نقدینگی به نقل از مسئولان و تحلیل‌گران است و با منبع مستقل تایید نشده است. این مطلب توصیه مالی برای خرید یا فروش ارز نیست.
بیشتر بخوانید
- بنتلی ۴۰۰ میلیاردی و بی‌ام‌و XM ۲۱۰ میلیاردی؛ سوپرلوکس‌ها در تنگنای ارزی چطور پلاک ملی گرفتند؟
- نقدینگی چیست و چه بلایی سر اقتصاد می‌آورد؟
- چرا دلار دوباره به پرواز درآمد؟
منبع خبر: ایرنا — این مطلب بازنویسی شده است.
